Arctic Sunrise | Veel gestelde vragen

Op 19 september 2013 is het Greenpeace-schip Arctic Sunrise geënterd door de Russische kustwacht. De kustwacht heeft de controle over het schip overgenomen en is naar de haven van Moermansk gevaren, waar het voor anker ging. De bemanning is gearresteerd. Tegen hen is een aanklacht ingediend wegens piraterij. Nederland heeft geprotesteerd tegen de aanhouding van de bemanning en het schip. Hieronder worden een aantal veel gestelde juridische vragen beantwoord.

Waar bevond het schip zich toen het werd geënterd?

De Arctic Sunrise was aan het protesteren bij het boorplatform Prirazlomnaya in de Pechora Zee.

Hoe wordt bepaald welk recht geldt op open zee?

Het internationale recht van de zee is vastgelegd in het Zeerechtverdrag van de Verenigde Naties. Eén van de belangrijkste in het verdrag vastgelegde principes is het principe van de vrijheid van de volle zee. De volle zee is open voor alle staten, ongeacht of deze kuststaat of staat zonder zeekust zijn (art. 87 Zeerechtverdrag).

Bevond de Arctic Sunrise zich in volle zee?

In principe wel. Het schip bevond zich buiten de territoriale wateren van Rusland, maar wel binnen de Economische Exclusieve Zone van Rusland. Omdat het tevens om een met ijs bedekt gebied gaat mag Rusland ook veiligheidsregels opstellen en handhaven.

Waarom heeft Rusland het schip dan toch geënterd?Arcticsunrisedocked2

Rusland heeft zich beroepen op de bevoegdheid om de scheepvaarveiligheid in de omgeving rond het boorplatform Prirazlomnaya te handhaven.  Naar later bleek heeft Rusland zich er ook op beroepen dat sprake was van piraterij.

Wat is piraterij?

Piraterij wordt gedefinieerd in art. 101 van het Zeerechtverdrag. Onder de definitie van piraterij valt iedere onwettige daad van geweld of aanhouding die door de bemanning of de passagiers van een particulier schip voor persoonlijke doeleinden wordt gepleegd en die is gericht tegen een ander schip of tegen personen of eigendommen aan boord van een zodanig schip.

Valt de actie van Greenpeace onder de definitie van piraterij?

De meeste commentaren wijzen erop dat een vredige demonstratie niet onder het begrip piraterij vallen. Rusland zal zich naar moet worden aangenomen dat het zonder toestemming en ondanks diverse waarschuwingen enteren en beklimmen van de Prirazlomnaya is aan te merken als een onwettige daad van geweld of aanhouding en derhalve valt binnen de definitie van piraterij. Artikel 105 van het Zeerechtverdrag bepaalt dat het iedere staat is toegestaan om een piratenschip in beslag te nemen en de personen aan boord te arresteren.

Welke acties onderneemt de Nederlandse staat?

Omdat de Arctic Sunrise onder Nederlandse vlag vaart is de Nederlandse staat gerechtigd een arbitrageprocedure op grond van het Zeerechtverdrag te beginnen. Nederland heeft dit inmiddels gedaan. De wijze van benoeming van arbiters is geregeld in Bijlage VII van het Zeerechtverdag. Nederland kan daarnaast bij wijze van voorlopige maatregel de onmiddellijke vrijlating van het schip en de opvarenden verzoeken. Nederland heeft aangekondigd dit eveneens te gaan doen.

Hoe staat het met de voortgang van de arbitrage?

Nederland heeft de eerste arbiter benoemd. Rusland moet voor 3 november 2013 een arbiter hebben benoemd. Vervolgens moeten partijen het eens worden over de overige drie arbiters. De arbitrage gaat naar verwachting maanden

Waarom ook de gang naar het Zeerechttribunaal?

Gezien de trage benoemingsprocedure is het niet te verwachten dat arbiters op korte termijn in staat zijn om doeltreffende maatregelen te nemen. Gegeven de urgentie heeft Nederland besloten het Zeerechttribunaal in Hamburg te verzoeken  om een voorlopige maatregel. De Nederlandse staat vraagt de vrijlating van de gedetineerde bemanning en vrijgave van het Greenpeace-schip. Nederland verwacht dat de uitspraak binnen een maand na 21 oktober 2013 kan volgen.

Staat uw vraag er niet bij?

Stuur uw vraag per mail aan onze contactpersoon. Bij voldoende belangstelling voor het antwoord wordt de vraag toegevoegd.

Update 22 oktober 2013

Rusland heeft verklaard dat het de bevoegdheid van het Zeerechttribunaal niet erkent. Hoe zit dat?

Het Zeerechtverdrag biedt landen de mogelijkheid om bij ondertekening of bekrachtiging schiftelijk te verklaren dat de in het verdrag geregelde procedures niet aanvaard worden. Rusland heeft hier gebruik van gemaakt. Rusland heeft een voorbehoud gemaakt voor geschillen betreffende daden van rechtshandhaving met betrekking tot souvereine rechten.

Nederland leest het verdrag anders dan Rusland en stelt zich in de arbitrageaanvraag op het standpunt dat dit voorbehoud zo niet gemaakt kan worden. Volgens Nederland heeft Rusland de bepaling uit het verdrag verkeerd gelezen en is sprake van een verboden voorbehoud in de zin van het verdrag. Het lijkt er sterk op dat Nederland hier een punt heeft. De vervolgvraag is echter wat de consequentie is van een verboden voorbehoud. Als Rusland geacht wordt niet te zijn toegetreden tot het verdrag levert dit Nederland niets op. Nederland wil dan ook dat het tribunaal het verboden voorbehoud passeert en Rusland daadwerkelijk gebonden acht aan de geschillenregeling.

Update 24 okotber 2013

Rusland heeft besloten de aanklachten tegen de dertig Greenpeace-activisten, onder wie twee Nederlanders, van het schip Arctic Sunrise af te zwakken van piraterij naar vandalisme. En nu?

Allereerst is dat natuurlijk goed nieuws voor de bemanningsleden en passagiers. Er is nu sprake van een lichtere aanklacht, maar helaas toch nog altijd een serieuze aanklacht van vandalisme waar een onvoorwaardelijke gevangenisstraf op staat, zoals Pussy Riot heeft ervaren. Verder geldt ook dat Rusland krachtens het Zeerechtverdrag soevereine rechten bezit in de exclusieve economische zone en dat Rusland op grond daarvan onder meer gerechtigd is om overtredingen van wetten en voorschriften in de veiligheidszone te handhaven. Het ingrijpen wordt door de Russen dus nog altijd gerechtvaardigd geacht. Er is dus zeker nog geen bakzeil gehaald.

Update 25 oktober 2013

Wanneer wordt de zaak inhoudelijk behandeld door het Zeerechttribunaal?

De Japanse president van het Zeerechttribunaal Shunji Yanai heeft in een radiointerview van NDR 90.3 bekendgemaakt dat de inhoudelijke behandeling van het verzoek tot onmiddellijke vrijlating van de Arctic Sunrise en haar bemanning op 6 november 2013 zal plaatsvinden. Ook heeft hij medegedeeld dat Rusland op woensdag jl. schriftelijk heeft verklaard dat Rusland niet zal deelnemen aan de eerder ingestelde arbitrage en evenmin aan de procedure ten overstaan van het Zeerechttribunaal waarin Nederland de voorlopige maatregelen vordert. ‘Dat is een groot probleem,’ aldus Yanai, ‘maar we moeten niettemin toch aan de procedure tot vrijlating van het Greenpeace-schip beginnen, ook zonder Rusland.’

Update 6 november 2013

Vandaag is de zaak met betrekking tot de aanhouding en arrestatie van de Arctic Sunrise bepleit voor het Zeerechttribunaal. Tijdens de zitting heeft Nederland het verzoek tot voorlopige maatregelen nader onderbouwd en toegelicht.

Hoe zit het met de bevoegdheidsvraag?

Nederland handhaaft dat Rusland bij de ondertekening van het Zeerechtverdrag een verboden voorbehoud heeft gemaakt. Het voorbehoud, waarin Rusland de geschillenregeling niet aanvaardt voor zaken betreffende de eigen uitoefening van soevereine jurisdictie, is niet toegestaan en geldt volgens Nederland dus niet. Dat is kort door de bocht. Er zou ook geoordeeld kunnen worden dat Rusland het Zeerechtverdrag niet in volle omvang heeft geaccepteerd, en dus heeft verworpen. Rusland is dan niet gebonden. Ter zitting had Nederland een nieuw argument. Bij de ratificatie van het Zeerechtverdrag heeft Rusland zelf verklaard dat het geen verboden voorbehouden van andere landen accepteert, dat zulke voorbehouden geen effect hebben op de rechtskracht van het Zeerechtverdrag en dat het geen acht zal slaan op deze verboden voorbehouden in de interne verhoudingen met dat land. Rusland heeft zelf dus de wil geuit dat landen volledig gebonden zijn aan het Zeerechtverdrag en dit argument zou de rechters ertoe kunnen verleiden om ook Rusland zelf gebonden te achten aan de geschillenregeling, die  immers een dwingend karakter heeft in dit soort zaken. Dit is een prima argument van Nederland.

Mag Greenpeace dan zomaar de veiligheidszone van een boorplatform betreden?

Nederland heeft uitvoerig uiteengezet dat de aanhouding van de Arctic Sunrise in strijd is geweest met de bepalingen van het Zeerechtverdrag. Juridisch-technisch zat het verhaal goed in elkaar. Toch zit hier een pijnpunt. Volgens artikel 60 van het verdrag bezit de kuststaat de uitsluitende rechtsmacht over dit soort boorplatforms en met betrekking tot de wetten en voorschriften inzake de veiligheid. Veel van de vragen van de rechters gingen juist over dit punt. Had Greenpeace rekening gehouden met de mogelijkheid dat wetten ter uitvoering van het verdrag zouden worden geschonden en dat daar gevolgen aan zouden kunnen zitten?, zo wilde de Russische rechter Vladimir Golitsyn weten. De Libanese rechter Joseph Akl informeerde naar de straffen die staan op het zonder toestemming betreden van de veiligheidszone. De Duitse rechter Rüdiger Wolfrum wilde graag weten wie het besluit genomen had tot de actie met de rubberboten; Greenpeace International, de kapitein of zomaar een paar bemanningsleden.

Deze vragen wijzen er toch op dat de rechters inzoomen op een belangrijk pijnpunt in deze zaak. Het lijkt erop dat de opvarenden zich onderworpen hebben aan de uitsluitende rechtsmacht van Rusland door waarschuwingen te negeren en toch de veiligheidszone en het platform te betreden. Uitsluitende rechtsmacht betekent dat het ter discretie van de Russische rechter is om te bepalen wat er verder dient te gebeuren. En dan hebben we nog het verwijt van piraterij, wat Rusland eveneens een bevoegdheid geeft op grond van het Zeerechtverdag. Greenpeace moet hopen dat de technische verweren van Nederland de rechters van het tribunaal overtuigen.

Update 22 november 2013

De uitspraak van het Zeerechttribunaal

Het zeerechttribunaal heeft op vrijdag 22 november 2013 om 3 uur ‘s-middags uitspraak gedaan. Het oordeel luidt dat Rusland de Arctic Sunrise en de bemanning moet toestaan het land te verlaten nadat Nederland een  borgsom van 3,6 miljoen euro zal hebben gesteld. De uitspraak is niet tot nauwelijks gemotiveerd. Het heeft er alle schijn van dat het tribunaal het Russische standpunt niet diepgaand heeft meegewogen ten gevolge van de beslissing van Rusland om niet te verschijnen. Zo wordt de internationaalrechtelijke vraag of een verboden voorbehoud gebondenheid aan een verdracht meebrengt, of juist meebrengt dat een staat niet is toegetreden niet inhoudelijk behandeld. Ook laat het tribunaal na om in te gaan op de vraag of het wel rechtsmacht heeft om te oordelen over de wetshandhaving door Rusland bij installaties in de exclusieve economische zone. Ieder land bezit daar soevereine rechten en heeft de exclusieve rechtsmacht. Dat is niet goed te verenigen met het oordeel van het zeerechttribunaal.

In zijn ‘dissenting opinion’ geeft de Russische rechter Vladimir Golitsyn op niet aan duidelijkheid te wensen wijze aan waarom hij hiet niet eens is met de beslissing van het tribunaal. Rusland heeft gehandeld in overeenstemming met artikel 60 van het Zeerechtverdrag, dat iedere kuststaat het recht geeft om handhavend op te treden. Daarnaast wijst hij erop dat het verdrag niet voorziet in de mogelijkheid om in een dergelijk geval het schip vrij te kopen door middel van het stellen van zekerheid. Ook wijst hij erop dat van Rusland niet gevergd kan worden dat zij haar eigen onderdanen die verdacht worden van strafbare feiten het land laat uitreizen.

Maar hij staat min of meer alleen. Alleen hij en de Oekraïner Markiyan Kulyk waren tegen de meerderheidsuitspraak. Zo te zien waren de overige rechters voor een pragmatische oplossing, die erop neerkwam dat schip en bemanning voorlopig zouden vrijkomen. Rusland heeft onmiddellijk verklaard dat hiet de uitspraak naast zich neerlegt en zich niet aan het vonnis zal houden.

Daarmee is de zaak voorlopig weer terug bij af. Rusland had van tevoren immers al aangekondigd dat het het tribunaal niet erkende.

Update 18 december 2013

Het Russische parlement heeft op 18 december 2013 een amnestiewet aangenomen die het mogelijk lijkt te maken dat de bemanning van de Arctic Sunrise definitief vrijkomt. Inmiddels lijkt ook Rusland de kwestie te willen afsluiten. Wat er met de Arctic Sunrise gaat gebeuren is nog niet bekend.

Nadere informatie

Mocht u nadere informatie wensen, dan kunt u uiteraard ook contact opnemen met onze contactpersoon.

Print deze pagina Print deze pagina

Nederlandse Orde van Advocaten Official partner of Erasmus School of Law