Toepasselijkheid CAO

Wanneer is een CAO op iemands arbeidsovereenkomst toepasselijk? Anders dan men zou verwachten, is deze vraag niet altijd eenvoudig te beantwoorden. Het CAO-recht is nogal versnipperd. Bovendien is CAO-recht "politiek" recht: het is het resultaat van vaak zwaarbevochten compromissen. En waar men niet uitkwam, heeft men maar aan de rechter overgelaten.

Partijen bij een CAO

De woorden Collectieve ArbeidsOvereenkomst zeggen het eigenlijk al: werknemers komen de voorwaarden van hun arbeidsovereenkomst niet persoonlijk overeen met hun werkgever, maar laten dat over aan een werknemersvereniging. Partij bij een CAO is dus niet de individuele werknemer, maar de werknemersvereniging.

Een CAO die moet gelden voor een bedrijfstak komt tot stand na onderhandelingen tussen werkgeversverenigingen en werknemersverenigingen. Zo'n CAO heet ook wel "bedrijfstak-CAO". Er bestaan ook CAO's die door (meestal grote) individuele bedrijven met een of meer bonden worden gesloten: ondernemings-CAO's. De andere partij is dus een werknemersvereniging of een onderneming.

Een CAO komt uitsluitend tot stand indien er is onderhandeld met een werknemersvereniging. De opstelling van de grote vakbonden wordt door werkgevers soms als inflexibel en star beschouwd. Hierdoor is het verschijnsel in ontwikkeling gekomen dat er nieuwe, kleine bonden worden opgericht die goed aanvoelen wat er in een bepaalde bedrijfstak of onderneming speelt. De leden van zo'n kleine werknemersvereniging kunnen dus ook uitsluitend bij een bepaalde onderneming werkzame personen zijn. Een bekend voorbeeld van deze constructie is de ondernemings-CAO van IKEA.

Betrokken bij een CAO

Werkgevers en werknemers die onder de werkingssfeer van een CAO vallen, zijn "betrokken" bij die CAO. Werkgevers worden bij een CAO betrokken doordat zij werknemers werkzaamheden laten verrichten die onder de werkingssfeer van de CAO vallen. Werknemers worden bij een CAO betrokken doordat zij dergelijke werkzaamheden (moeten) verrichten.

Werkingssfeer van een CAO

De wijze waarop de werkingssfeer van CAO's bepaald moet worden is niet in de wet geregeld. CAO's omschrijven hun eigen werkingssfeer. Daarvan zijn drie varianten: (a) de CAO neemt werkzaamheden als uitgangspunt, (b) de CAO neemt een afdeling als uitgangspunt, en (c) de CAO neemt een bepaald soort bedrijf als uitgangspunt.

1. Werkzaamheden als uitgangspunt
   De werknemer en werkgever raken bij de CAO betrokken doordat de individuele werkgever de individuele werknemer uitsluitend of in hoofdzaak werkzaamheden laat verrichten die onder de CAO vallen. Dit is in 1957 uitgemaakt door de Hoge Raad.
   Indien een werknemer incidenteel werkzaamheden verricht die onder de werkingssfeer van een andere CAO – of van geen enkele CAO – vallen, dan blijft deze werknemer vallen onder de CAO van zijn hoofdwerkzaamheden.
2. Afdeling als uitgangspunt
   Ook indien de werknemers op de afdeling in belangrijke mate onder de CAO vallende werkzaamheden moeten uitvoeren, ontstaat betrokkenheid, aldus de Hoge Raad in 1997.
3. Soort bedrijf als uitgangspunt
   In dit geval vallen in principe de werkzaamheden van alle werknemers onder de CAO, zodat zij allemaal betrokken zijn, althans voor zover de CAO bepaalde werknemers niet uitdrukkelijk uitzondert. Dat laatste is vooral bij leidinggevend personeel vaak het geval; die zijn dan dus niet bij de CAO betrokken.

Gebonden aan een CAO

Dit is het uiteindelijke criterium. Als men aan een CAO gebonden is, wordt de CAO geacht deel uit te maken van de individuele arbeidsovereenkomst.

Het criterium "gebondenheid" is samengesteld uit twee elementen: "CAO-partij of lid van een CAO-partij" en "betrokken bij de CAO". Als beide aanwezig zijn, dan zijn een werkgever of werknemer gebonden aan deze CAO.

Vaak zijn vele en zelfs alle werknemers van gebonden werkgevers geen lid van een werknemersvereniging zijn. Zij worden door de Wet op de CAO gebonden verklaard, althans indien de CAO hen niet daarvan uitsluit.

Individuele werkgevers en werknemers worden bovendien aan een CAO gebonden zijn, indien zij betrokken zijn bij de CAO èn die CAO algemeen verbindend is verklaard. In dat geval worden werkgever en werknemer dus geheel buiten hun toedoen, toestemming of betrokkenheid bij de totstandkoming van de CAO, daar toch aan gebonden. Op deze regeling bestaat veel kritiek in Nederland. Ook in het buitenland (vooral de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk) begrijpt men de zin van deze regeling niet goed, omdat zij immers inflexibiliteit in de hand werkt. De bovenbeschreven constructie van de eigen ondernemings-CAO met de "eigen" werknemersvereniging kan dit voorkomen.

Problemen

Het blijkt in de praktijk niet eenvoudig werken met de hierboven omschreven criteria.

Ik merk nog op dat het hier beschreven systeem het ongewenste probleem met zich kan brengen dat een werkgever meerdere CAO's moet toepassen omdat verschillende van zijn werknemers werkzaamheden van verschillende aard verrichten die op hun beurt weer onder verschillende CAO's vallen.

Vaak blijft er discussie. De wetgever was zich daar wel van bewust, maar heeft het probleem enigszins laconiek opgelost door dit aan de rechter te laten.

Informatie

Indien u nadere informatie wenst naar aanleiding van dit artikel, dan kunt u contact opnemen met de contactpersoon van de praktijkgroep arbeidsrecht en ambtenarenrecht.